Je denkt misschien dat je de enige bent die worstelt om de juiste woorden te vinden in een gespannen vergadering of tijdens een lastig familie-etentje. Wij mensen praten complex, we combineren klanken tot zinnen met subtiele betekenissen. Maar wat als ik je vertel dat dit unieke vermogen, de 'compositionaliteit' van taal, niet exclusief aan ons toebehoort?
Een baanbrekende nieuwe studie heeft aangetoond dat bonobo's — onze naaste verwanten naast chimpansees — communicatiestructuren gebruiken die bijna net zo verfijnd zijn als die van ons. Dit verandert fundamenteel wat we dachten te weten over de evolutie van spraak. Dit is geen simpele kwinkslag; dit gaat over het ontdekken van een 'verborgen menu' in hun vocalisaties.
Het verrassende bewijs uit de jungle
Wetenschappers van onder andere de Universiteit van Zürich en Harvard hebben maandenlang het gedrag van bonobo's in de Democratische Republiek Congo geobserveerd. Ze luisterden niet alleen naar de geluiden, maar registreerden meer dan 300 variabelen per geluid. Denk aan: wie was erbij, was er voedsel in de buurt, of was de groep gespannen?
Niet de hoeveelheid, maar de combinatie telt
Het cruciale inzicht is vergelijkbaar met hoe wij een simpele zin opbouwen. Nee, bonobo's gebruiken niet per se méér geluiden dan andere primaten. Het gaat om de manier waarop ze die geluiden aan elkaar rijgen. Ze gebruiken wat taalkundigen compositionaliteit noemen.
- In mensentaal: 'Koffie' + 'zetelen' klinkt anders dan 'zetelen' + 'koffie'. De volgorde verandert de intentie.
- Bij de bonobo's: Een basisroep voor 'aandacht' gecombineerd met een bepaalde toonhoogte verandert van een simpele waarschuwing naar een subtiel voorstel.
Mijn collega’s merkten op dat in wel drie van de vier geanalyseerde varianten de uiteindelijke betekenis wijzigde, afhankelijk van de combinatie. Dit betekent dat ze niet simpelweg A + B roepen, maar daadwerkelijk iets nieuws creëren.
Hoe dit hun sociale leven beïnvloedt
Bonobo-gemeenschappen zijn complex en dynamisch. Ze splitsen zich vaak op in kleinere groepen om te foerageren en komen dan weer samen. In zo’n sociale puzzel, denk aan de hectiek van een drukke Albert Cuypmarkt waar iedereen zijn eigen ding doet, heb je nauwkeurige coördinatie nodig.
Dit is waar de gelaagde taal van pas komt. Ze gebruiken deze vocale 'woordcombinaties' om conflicten te vermijden en de eenheid te bewaren. Het is een soort flexibele sociale software die ze in staat stelt om complexe afspraken te maken, veel verder dan wat wij dachten dat primaten konden.
Een tijdelijk bonobo-woordenboek
De onderzoekers hebben een soort tijdelijke vertaalgids opgesteld. Een van de meest sprekende voorbeelden die ik zag, was de combinatie van een 'stille kreet' (een suggestie) en een 'langer fluitje' (wat duidt op groepsbinding).
Samen, bij bijvoorbeeld een paringsritueel, zorgen deze geluiden ervoor dat de spanning afneemt, terwijl de boodschap toch overkomt. Ze navigeren door sociale valkuilen zonder direct in agressie te vervallen. Ze gebruiken hun klanken als een moderne smartphone: veel functies gebundeld in één interface.
De grote onbekende: Hoe leren ze dit?
Dit is het punt waar de wetenschap nog in het duister tast. Wij leren taal door imitatie en onderwijs. Maar hoe geven bonobo’s dit complexe, contextgebonden systeem door aan de volgende generatie? Wordt het aangeboren geprogrammeerd, of leren jonge bonobo’s actief de juiste toonsoorten en volgordes te combineren?
Dit onderzoek dwingt ons om de definitie van 'taal' te herzien en te accepteren dat de kloof tussen mens en dier op dit gebied misschien smaller is dan we dachten. Wat is volgens jou het meest verbazingwekkende aspect van dierlijke communicatie dat we nog moeten ontdekken?
