Stel je voor: een vis die zo langzaam beweegt dat je je afvraagt of hij nog wel leeft. Wij Nederlanders kennen de Nederlandse tong, maar de Groenlandse haai lijkt nog meer op een versleten, vergeten sok dan op een apexpredator. Deze gigant van de Arctische diepte leeft langer dan Shakespeare en Galilei, maar wetenschappers dachten jarenlang dat hij praktisch blind was.
Maar onlangs werd een cruciale aanname over de meest longeve gewervelde op aarde doorgeprikt. Dit betekent dat ons hele beeld van deze cryptische bewoner van de ijskoude wateren mogelijk verkeerd is. U moet weten wat er nu écht aan de hand is met zijn zicht, want het geeft ons een zeldzame blik in de meest verborgen hoeken van onze oceaan.
Het eeuwenoude mysterie van de stokoude vis
De Groenlandse haai (of Brikse haai) is een wandelend raadsel. Hij kan wel zes meter lang worden, maar zijn levensstijl is extreem traag. Hoe kan zoiets langzaam overleven in een ecosysteem vol snelgroeiende prooien?
Ondanks studies die al decennia lopen, bleef de kennis over deze vis fragmentarisch. Veel onderzoekers gaven toe: "We hebben slechts een paar puzzelstukjes van een duizenddelige legpuzzel," aldus onderzoeker Eric Ste Marie.
Wat wij dachten dat het probleem was
- Leeftijd: Potentieel 250 tot 500 jaar oud; sommige levende exemplaren waren er al ten tijde van de vroege Renaissance.
- Zicht: Wordt vaak als slecht of praktisch afwezig beschouwd, mede door het troebele uiterlijk van de ooglens en parasieten.
- Dieet: Hoewel traag, zijn er resten van rendier, ijsbeer en narwal in hun maag gevonden. Grote vraag: hoe jagen ze?
Logisch, dachten we, dat zo'n trage visser in het schemergebied van de poolzeeën slecht zicht heeft. De koude, donkere omgeving vereist een traag metabolisme, en traag metabolisme betekent zelden een scherp zenuwstelsel.
De verrassende wending: Hij ziet u misschien beter dan u denkt
Hier komt de recente ontdekking die alles op zijn kop zet. Onderzoekers van vijf internationale universiteiten hebben begin dit jaar de ogen van de Groenlandse haai onder de loep genomen.
Het resultaat? Ondanks die vervelende parasieten op de cornea, lijkt het netvlies zelf verrassend intact te zijn. Ze kunnen licht en contrast waarnemen.
Dit betekent niet dat hij kan jagen als een orka, maar het is een wereld van verschil met dat hij 'blind' is. Het suggereert een veel grotere aanpassingsrijkdom dan we aannamen. Een mythe is doorgeprikt.
De ware uitdaging: reproductie
Terwijl we ons focussen op het zicht, ligt het échte biologische probleem elders. De expert Nigel Hussey maakt zich vooral zorgen over de voortplanting. De laatste zwangere vrouwtjes zijn gespot in 1950.
Stel je voor: sinds de opkomst van de televisie, weten we niets over hoe deze haaien zich vermenigvuldigen, waar ze dat doen, en hoeveel jongen ze krijgen. Voor een dier dat honderden jaren leeft, is dat een alarmerend gat in onze kennis.
Leven als een ijsbeer van 400 jaar oud
De Groenlandse haai is een echte generalist. Dit is cruciaal nu de Arctische regio razendsnel opwarmt. Terwijl het hele voedselweb verandert, overleeft de haai gewoon door te eten wat er beschikbaar is – of dat nu een zeehond of een kadaver is.
Wetenschappers speculeren dat de haai simpelweg wacht op onoplettende kansen. Misschien komt zijn succes niet van snelheid, maar van geduld en sluwheid. Hoogleraar Hussey denkt dat ze marine zoogdieren kunnen verrassen op momenten dat ze zwak zijn of proberen lucht te happen door een gat in het ijs.
Hoe kunnen we deze 500-jarige overlever beschermen als we zelfs niet weten waar ze hun jongen baren?
Dit dier dwingt ons na te denken over hoe we prestaties meten. Als een dier 500 jaar kan leven door traag te zijn, wat leren wij dan over efficiëntie en geduld in onze eigen gehaaste levens, hier in Nederland?
Wat denkt u: is het gebrek aan zicht of het gebrek aan voortplantingskennis het grootste gevaar voor de Groenlandse haai op dit moment?
