Heb je ooit dagenlang geoefend voor een toets over wiskundige formules, om er vervolgens op de dag zelf slechts de essentie van te herinneren? Dat is geen falen van je geheugen. Sterker nog: als je alles perfect zou onthouden, zou je veel minder slim zijn. Neurobioloog Rodrigo Quian Quiroga onthult in zijn nieuwe boek dat ons brein in de kern een vergeteljesmachine is.
Veel mensen associëren een goed geheugen met hoge intelligentie, maar Quiroga stelt dat dit een fundamentele misvatting is. Wij in Nederland zijn gefixeerd op details, van de exacte prijs van een pak melk in de supermarkt tot verjaardagen. Maar juist het weglaten van die details, die abstractie, is wat ons menselijk maakt.
De paradox: Identiteit versus het vluchtige geheugen
Je identiteit is, volgens Quian Quiroga, onlosmakelijk verbonden aan je herinneringen. Als je je arm zou verliezen, blijf je jezelf. Maar als je brein vervangen zou worden? Dan zou je een ander persoon zijn. Dit maakt de volatiliteit van ons geheugen een filosofisch spannende kwestie.
Wat je herinnert, is zelden een perfecte kopie van het verleden. Elke keer dat je een herinnering ophaalt, herschep je deze. Je versterkt bepaalde feiten en verstopt de rest in de mist van het vergeten. Dit klinkt alsof je jezelf constant voor de gek houdt, maar het is een efficiënt proces.
Waarom de focus op 'begrijpen' wint van 'onthouden'
Dieren hebben een zeer gedetailleerd geheugen: een hond weet haarfijn de weg terug naar huis. Maar een hond kan geen complexe concepten vormen. Mensen doen dit wel. Het grote verschil zit in wat Quiroga de 'conceptneuronen' noemt, beroemd geworden als de ‘Jennifer Aniston-cellen’.
Deze neuronen reageren niet op de kleur van een appel of de exacte datum van een historische slag, maar op het concept. Newton’s genialiteit was niet het opschrijven van de formule voor zwaartekracht, maar het inzien dat de vallende appel en de draaiende maan hetzelfde onderliggende principe volgden. Dat vereist het weglaten van onnodige afleiding – het is pure abstractie.
De functie van vergeten: Focus op het Essentiële
Ons brein is de ultieme datafilter. In een drukke Nederlandse stad met duizenden prikkels per minuut, moet het brein scherp selecteren. Wat blijft hangen, is wat ons interesseert, of wat we constant herhalen.
- Interesse is de lijm: Wat emotioneel geladen is of waar je aandacht aan besteedt, wordt geconsolideerd. Vandaar dat die ene gênante blunder van jaren geleden nog zo helder is.
- Context is cruciaal: Je onthoudt dat de Slag bij Chacabuco in 1817 was, niet dankzij een ezelsbruggetje, maar omdat je het koppelt aan een belangrijkere datum (de Onafhankelijkheidsverklaring). Dit weeft een sterkere herinnering dan losse feiten.
- Automatisering neemt het over: Vaardigheden die je duizenden keren hebt gedaan, zoals autorijden of je boodschappenlijstje (zelfs als je in de Jumbo of Albert Heijn bent), worden bijna onbewust uitgevoerd.
De Valstrik van Kunstmatige Intelligentie
Quiroga wijst op een cruciaal onderscheid tussen AI en het menselijk brein. Een computer heeft een perfect, feilloos geheugen. Maar het begrijpt het niet zoals wij. Het kan data opslaan, maar het mist het menselijke vermogen tot abstractie en het onbedoelde, creatieve 'vergeten' dat leidt tot nieuwe inzichten.
Ons vermogen om te abstraheren – gedreven door ons vermogen tot vergeten – is de ware motor achter menselijke intelligentie.
Praktische tip: Hoe je het brein dwingt iets te onthouden
Wil je een feit écht vastzetten, bijvoorbeeld een complexe term voor een presentatie op je werk? Stop met proberen het woord zelf te stampen. Vraag jezelf af: "Welke drie grotere, reeds bekende concepten (waar ik al 100% zeker van ben) zijn hieraan gekoppeld?"
Bouw een ‘geheugentelraam’ van bestaande kennis. Door het nieuwe feit te verankeren in een betekenisvol netwerk, dwing je je brein te zoeken naar begrip in plaats van pure reproductie. Dit werkt veel beter dan eindeloos herhalen van losse woorden.
Kortom, wees niet boos als je die vervelende details vergeet; je brein is bezig met het belangrijkste: het bouwen van een intelligent, bruikbaar wereldmodel. Wat is voor jou de meest verrassende herinnering die je juist niet had willen vergeten?
