Heb je ooit het gevoel gehad dat bepaalde dingen in het leven onmogelijk tegelijkertijd waar kunnen zijn? Een deur die zowel open als dicht lijkt te zijn totdat je ernaar kijkt? Binnen de wereld van de kwantumfysica is dit geen gevoel, maar regel. We gaan het hebben over de beroemdste – en meest verwarrende – gedachte-experiment aller tijden: Schrödingers kat.
Dit concept klinkt als pure sciencefiction, maar het legt de vinger op de zere plek van hoe we ‘realiteit’ waarnemen. Als je ooit verbaasd was over de regels van de deeltjesfysica, dan is dit het moment om op door te lezen. Want het gaat niet per se om poezen, maar om hoe jij de wereld om je heen definieert.
Het doosje dat de werkelijkheid op slot houdt
Stel je een verzegelde doos voor. Je kunt niet kijken, niet luisteren. In die doos plaats je een levende kat, samen met een apparaatje dat – puur op toeval – een giftige ampul breekt als een radioactief atoom vervalt. De kans is 50% dat dit binnen een bepaalde tijd gebeurt.
Volgens de klassieke natuurkunde is de kat óf levend, óf dood zodra je de doos sluit. Maar de kwantumtheorie beweert iets geks: voordat je kijkt, bestaat de kat in een superpositie. Dit betekent dat hij tegelijkertijd levend én dood is. Twee complete, elkaar uitsluitende geschiedenissen naast elkaar.
Waarom dit ons Nederlandse gezonde verstand tart
In ons dagelijks leven, bij het kiezen van een brood bij de Albert Heijn of het kiezen tussen regen of zon voor je fietstocht naar Utrecht, ervaren we slechts één uitkomst. Wij zijn gewend dat objecten een eenduidige geschiedenis hebben.
Het absurde van Schrödingers kat is precies de brug tussen de microkosmos (atomen) en onze macrokosmos (katten/mensen). Wat bepaalt wanneer die willekeurige 50/50-kans vastligt in één vaststaand feit?
- De essentie: De kwantumwereld toont dat objecten pas een 'status' krijgen na meting.
- De rol van de waarnemer: Mensen geloven dat de waarneming van de toestand de werkelijkheid forceert.
- De absurditeit: Een half levende, half dode kat druist in tegen alles wat we op ons werk in Amsterdam ervaren.
Is de camera de nieuwe waarnemer?
Veel mensen denken: "Als ik de kat niet zie, maar een camera wel, dan is de kat 'gedefinieerd'." Ik heb dit scenario nagegaan, en verrassend genoeg verandert dit niets aan de theorie. Zelfs als een camera de gebeurtenis vastlegt, blijft de kat voor ons (de menselijke waarnemers die de opname bekijken) in die dubbele staat totdat wij de beelden analyseren.
Het lijkt erop dat de 'heldere' realiteit pas ontstaat als er een bewustzijn is dat de vastgelegde informatie kan interpreteren en vergelijken met zijn eigen verwachtingen. Het is het 'weten' dat de functie van de observator vervult.
Gedaan met het verleden? De meest bizarre consequentie
Dit leidt tot iets potentieel angstaanjagends: Volgens deze interpretatie wordt het verleden pas 'vast' op het moment dat we ernaar kijken.
Je verleden is niet gebeurd totdat je besluit het te herinneren, of tot je de doos opent. Dit is de ultieme bron van onzekerheid die de natuurkunde ons voorschotelt.
De (onbevestigde) Multiverse Oplossing
Sommige fysici probeerden dit probleem op te lossen door de Many-Worlds Interpretation (Multiversum). Bij elke kwantumkeuze splitst het universum zich. In het ene splitst het zich in een universum waar je de kat levend aantreft, en in het andere waar hij dood is.
Het probleem hiervan? Dit is pure speculatie die we niet kunnen testen. Het is een elegante, maar onbewezen, uitweg.
De praktische les voor jouw dagelijks leven
Wat kunnen wij, die de hele dag de files op de A2 ontwijken en onze boodschappenlijstjes checken, hiermee? De les is simpel: Accepteer de mogelijkheid dat er meer is dan wat je ziet.
Als je merkt dat je vastzit in een beslissing (Job A of Job B? Verhuizen naar Limburg of niet?), dan is het nuttig om je te realiseren dat de 'beste' uitkomst pas ontstaat nadat je de sprong hebt gewaagd. Voordat je handelt, bestaan beide opties naast elkaar.
Tip voor reflectie: De volgende keer dat je iets met 50/50 kans moet doen, onthoud dan de kat. Je hebt de neiging om de meest zekere optie te kiezen. Maar misschien is het juist de actie die de onzekerheid oplost die de meest interessante 'geschiedenis' oplevert.
Wat denk jij? Is de menselijke observator essentieel om de realiteit te creëren? Of kunnen we de kat in de doos laten liggen en accepteren dat hij voor eeuwig supergeposeerd blijft?
