De nacht van 19 op 20 januari leek in Nederland en delen van Europa net zo verlopen als elke andere winteravond. Maar hoog boven de Jizera-bergen in Tsjechië gebeurde iets uitzonderlijks: de hemel barstte los in een kleurenspel dat we normaal alleen associëren met Arctische gebieden. Veel mensen misten het, maar een lokale astronoom ving de zeldzame gebeurtenis. U moet weten waarom dit gebeurde, want de huidige zonnecyclus belooft veel meer van dit soort vertoningen.
Als u dacht dat noorderlicht alleen voor Scandinavië was, dan leeft u achter de feiten aan. De verklaring ligt niet direct in de koude Nederlandse avondlucht, maar ver daarbuiten, bij onze ster: de zon. Er was een perfecte storm van kosmische gebeurtenissen nodig, en een Liberec-based astronoom, Martin Gembec, stond klaar met zijn camera om het vast te leggen.
De zeldzame golf die eerder arriveerde dan verwacht
Wat deed de lucht oplichten? Het was een combinatie van **zonnewind en geladen protonen**. Op zondag 18 januari was er een krachtige zonnevlam vanuit een zeer actieve regio op de zon gelanceerd. Wetenschappers waarschuwden voor mogelijke aurora’s, maar astronoom Gembec geeft toe dat ze verrast waren door de snelheid.
“We waren voorzichtig met de voorspellingen, want vaak komt er niets van terecht. Maar deze keer klopten de satellietgegevens en NASA-modellen. De schokgolf arriveerde al rond acht uur 's avonds – ideaal voor Europa, want dan is het nog redelijk donker,” legt Gembec uit. Normaal gesproken nemen we bij dit soort uitbarstingen een langere reistijd aan.
Hoe ontstaat dat lichtspektakel precies?
Het klinkt ingewikkeld, maar het principe is verrassend eenvoudig. De zon slingert constant geladen deeltjes de ruimte in, de zonne- of zonnewind. Ons magnetisch veld vangt de meeste deeltjes op en leidt ze naar de polen. Wanneer deze elektronen botsen met moleculen in onze atmosfeer, komt energie vrij in de vorm van licht.
- Groen: Meestal veroorzaakt door botsingen met zuurstofmoleculen. Dit is de meest voorkomende kleur.
- Rood/Paars: Ontstaat bij een hogere energie-input, vaak door stikstof. Sommige waarnemers meldden een rode gloed rond de horizon.
- De sleutel tot de sterkte: De combinatie van de krachtige plasmawolk én de hoogenergetische protonen zorgde voor dit visueel spectaculaire effect.
Het is geen toeval: De elfjarige cyclus van de zon
Waarom zien we dit soort gebeurtenissen nu vaker? De zon volgt een cyclus van ongeveer elf jaar in activiteit. We bevinden ons momenteel kort na de piek in 2024. Juist in de periode ná de zonnemaximum komen de krachtigste uitbarstingen vaak voor. Dit verklaart de sterke aurora’s van mei en oktober vorig jaar.
Volgens experts is de kans groot dat dit spektakel zich de komende maanden nog zal herhalen. De Jizera-bergen, met hun lage lichtvervuiling, waren de perfecte plek om dit fenomeen te spotten. Het is een lokaal voordeel dat we niet in de drukke randstad hebben.
Wanneer zien we het weer? De drie vereisten
Een exacte datum voorspellen is onmogelijk, dat is het lastige van dit soort kosmische hits. Er moeten altijd verschillende factoren samenkomen, net als bij het kiezen van de juiste supermarkt in de buurt op een zaterdagmiddag — timing is alles.
Dit zijn de *must-haves* voor een zichtbare aurora in Nederland of Tsjechië:
- Een actieve zonnefakkels op de juiste plek.
- De aarde moet in het pad van de deeltjeswolk staan.
- De komst van de deeltjes moet 's avonds of 's nachts plaatsvinden én het moet helder zijn.
De kans dat al deze punten op één nacht samenvallen, is klein, maar de geomagnetische Kp-index bereikte die nacht een zeldzame 9. Kijk jij nog steeds omhoog na zonsondergang, of heb je het gevoel dat je de hemel toch maar aan de professionals moet overlaten?
Geen dure camera nodig: Zo schiet je zelf de poollichten
Het goede nieuws: je hoeft geen duizenden euro’s aan apparatuur neer te leggen om dit vast te leggen. De beste foto’s worden vaak gemaakt met een simpele smartphone of een instap-spiegelreflexcamera, mits je de instellingen kent. Vergeet die dure dure mijl aanlenzen; hier gaat het om licht en tijd.
Hier zijn de snelle tips die Martin Gembec en andere fotografen gebruiken:
- Zorg voor een **statief** of een absoluut stabiele ondergrond. Zelfs een zuchtje wind kan je 20-seconden belichting verpesten.
- Gebruik handmatige nacht- of astro-modus.
- Stel de belichting in: 10 tot 30 seconden is vaak ideaal.
- ISO verhogen (probeer 3200 of hoger).
- Lage diafragmawaarde (f/2 tot f/4).
Kleuren veranderen snel, dus schiet in een reeks. Zo vergroot je de kans dat je de echte dynamiek van de kosmische dans vastlegt.
