Stel je dit voor: Elon Musk zegt ronduit dat binnenkort bijna niemand meer een baan zal hebben. Toch blijft hij kalm en spreekt hij over een 'hoge universele inkomen'. Klinkt dit als sciencefiction, of de realiteit van morgen? Terwijl de AI-reuzen zoals OpenAI en Google exponentieel groeien, wordt de vraag acuut: wie profiteert van deze productiviteitsboost?
De huidige economische modellen kreunen nu al onder de druk van inflatie en loonkosten. De belofte van AI-CEO's dat ‘iedereen’ straks rijk wordt zonder te werken, wringt met de basisprincipes van hoe onze maatschappij functioneert. Als we de markt dit zelf laten uitvechten, staat ons een botsing te wachten tussen kapitaal en arbeid die de boel op scherp zet. Maar er is een andere weg, en die begint bij het slim verdelen van de winst die de robots maken.
De paradox van de productieve werkloze
Het is eenvoudig te begrijpen dat als een AI honderd keer sneller en voor een fractie van de kosten werkt, banen verdwijnen. Dat leidt tot massale werkloosheid. Wat veel mensen echter verbijstert, is de claim dat dit níet tot een economische ineenstorting hoeft te leiden.
Laten we een gedachte-experiment doen dat Musk prefereert. Je stuurt een identieke robot-dubbelganger naar kantoor. Je baas merkt het niet; de prestaties lijken spectaculair verbeterd. Jouw dubbelganger neemt geen pauzes, werkt razendsnel en is verrassend beleefd. Jij ligt ondertussen op de bank, gaat fitnessen, en leest eindelijk dat dikke boek.
Hier zit de kern: jij ontvangt salaris, terwijl je niet werkt, en de output van je 'werk' is omhooggeschoten. Hoe kan dat houdbaar zijn? Omdat de winst die de AI creëert, veel groter is dan het salaris dat je kreeg om het (nu minder productieve) menselijke werk te doen. De potentiële nieuwe rijkdom is er, maar hij stroomt nu direct naar de aandeelhouders.
De markt lost dit niet automatisch op
Gunnen we het aan de vrije markt, dan winnen de kapitaalbezitters. Werkgevers maximaliseren hun winst door de bespaarde loonsommen in eigen zak te houden, wat leidt tot grotere ongelijkheid. Vakbonden zullen reageren met felle protesten en sabotage van AI-implementatie, waardoor de technologische adoptie in Nederland vertraagt.
Volgens voorspellingen zorgt elke procentpunt stijging in werkloosheid historisch gezien voor een krimp van 2% in het BBP. We creëren dus een vicieuze cirkel als we niets doen. De politiek moet nu ingrijpen voordat de partijen zich ingraven.
Het voorstel: De 'Inkomensvloer' in plaats van Universeel Basisinkomen
De sleutel is een mechanisme dat de nieuwe overvloed automatisch verdeelt, zonder te wachten op politieke goodwill. Het 'Mozaïekmodel', waarover experts al praten, biedt een concrete routekaart. Dit model focust op het creëren van een stabiele, hoge inkomensvloer.
Het eerste fundament hiervoor is het negatieve inkomstenbelasting. Dit klinkt misschien radicaal, maar economen van Friedman tot Hayek steunden dit idee. Kort gezegd: als je onder een bepaald inkomensniveau zit, betaalt de Belastingdienst jou een aanvulling totdat je die vloer bereikt. Verdien je meer, dan wordt de aanvulling kleiner, maar de prikkel om te werken blijft bestaan.
Drie manieren om de AI-winst te 'oogsten'
Vandaag de dag is de inkomensvloer niet haalbaar omdat het geld er niet is. Maar AI verandert dat. Als AI de productiviteit verhoogt, komt er een overschot vrij op twee plekken:
- Bij Lagere Prijzen: Als bedrijven AI gebruiken om hun productiekosten te verlagen, dalen de prijzen voor consumenten. Het Mozaïekmodel stelt voor om de BTW (MVM) omhoog te schroeven naarmate de prijzen dalen. Dit houdt de prijs voor jou stabiel, en het extra BTW-deel financiert de inkomensvloer. Je merkt nauwelijks iets aan de kassa in de supermarkt hier in de buurt.
- Bij Hogere Bedrijfswinsten: Als de winsten van bedrijven exploderen door AI-implementatie (en de belastingtarieven gelijk blijven), genereert dit belastinginkomsten. Het voorstel: 75% van elke euro winst boven de historische AI-trendlijn wordt automatisch geoormerkt voor de inkomensvloer.
- Overheidsbesparingen: Ook de overheid profiteert van AI-efficiëntie. De winst die de Rijksoverheid zelf behaalt door efficiënter te werken, moet ook naar dit fonds vloeien.
Door deze dynamische btw en het bestemmen van excessieve winsten, blijven de tarieven die we nu betalen hetzelfde, maar de opbrengst wordt anders verdeeld.
De belofte van een nieuw Middenveld
Simulaties van dit model tonen aan dat de inkomensvloer binnen enkele jaren boven het huidige minimumloon kan uitkomen, zelfs bij wijdverspreide werkloosheid. Dit zou in feite betekenen dat we de armoede, zoals we die nu kennen, kunnen elimineren. Een gezin met nog werkende inkomsten zou naar de welvaart van de huidige middenklasse kunnen opschuiven. Dat is een andere samenleving dan de onze nu, waar veel mensen vastzitten tussen minimumloon en de eerste huurverhoging.
Natuurlijk is er meer dan geld. Werk geeft zingeving. Maar zoals Maslow leerde: stabiliteit is de voorwaarde voor zelfontplooiing. Als we de financiële stabiliteit garanderen, kunnen we ons richten op de zingeving, cultuur en gemeenschap. Zonder deze basis is dat een luxe die we ons niet kunnen veroorloven.
De technologie is er. De wiskunde klopt. Wat ontbreekt, is politieke moed. Als we nu handelen, kan AI een tijdperk van ongekende welvaart inluiden. Als we wachten, wordt de vijandigheid tussen degenen die de AI bezitten en degenen die ermee vervangen worden, onvermijdelijk. De toekomst is geen fabel; het wacht op onze beslissing.
Wat zou jij doen met een gegarandeerd comfortabel inkomen, zelfs als je je saaie kantoorbaan verliest? Deel je gedachten in de comments!
