U kent het beeld: de winter is zacht, het Balatonmeer is ijsvrij, en de vissen zoeken de rust op. Logisch, toch? Zij zoeken de beschutting van de havens, ver weg van de winterwind en het klotsende water. Maar precies daar, in die veilige havens aan de Zuidelijke oever, sterven ze nu massaal. Dit is geen natuurlijke vijand; het is een gevaarlijke cocktail van menselijk ingrijpen en klimaatverandering.
Mijn eerste gedachte was: wat kan er misgaan in een beschutte haven? Vissen moeten toch juist daar de winter door komen? Helaas, mijn onderzoek wees uit dat juist de constructie van deze havens — vaak diepe, afgesloten bassins — fungeert als een langzame, stille val. Als u van plan bent ooit naar Hongarije te gaan of u bent geïnteresseerd in waterbeheer, moet u weten hoe dit fenomeen werkt. Het gaat hier om de meest vitale soorten van het ecosysteem.
De paradox van de strandhaven: Rust versus Zuurstof
We hebben het hier over een complex samenspel. De winters worden zachter. Dit betekent minder ijs en minder wind-gestookte circulatie van het wateroppervlak over het hele meer.
De rol van de Zuidkusthavens
Aan de Zuidelijke oever van Balaton zijn de havens door het ondiepe water vaak uitgegraven en hoog afgeschermd. Dit creëert een soort 'kamer' met zeer beperkte doorstroming. In de praktijk gebeurt er dit:
- Hoge Residentiedichtheid: Vissen trekken massaal naar deze beschutte plekken, waardoor de dichtheid kritiek hoog wordt.
- Traag Zuurstofverbruik: De vissen verbruiken zuurstof, terwijl de algen aan de bodem in de winter nauwelijks nieuwe zuurstof produceren.
- Sedimentatie: Het organisch materiaal op de bodem (slib) consumeert de laatste restjes zuurstof door ontbinding.
Wat overblijft is een soort onderwater-asfyxie. Het is alsof je twintig mensen in een kleine, gesloten schuur zet op een zonnige lentedag. De vissen worden letterlijk gewurgd door hun eigen beschutting.
Waarom de gebruikelijke oplossingen niet werken
Al jaren worden er maatregelen genomen, van het afschrikken van aalscholvers (de "kormoranen") tot het beluchten van het water. Deze acties lijken zinvol, maar ik zeg u: dit zijn slechts pleisters op een ernstige wond.
De kormoraan is niet de hoofdschuldige
Hoewel de visarenden (kormoranen) zeker jagen en de vissen verder oppakken, is hun aanwezigheid meer een versterkende factor dan de oorzaak. Als de vissen niet al in een kritische massa samengepakt zaten door de omstandigheden in de haven, zou hun jacht veel minder effect hebben.
De échte valkuil: Vaste infrastructuur
Het probleem zit hem in de 'vaste' inrichting van de kades en de diepte van de havens, met name aan de zuidkant. Terwijl de Noordkust door dieper water natuurlijke 'doorstroom'-havens kent, zijn de Zuidelijke havens te geïsoleerd. De klimaatwijziging (milde winters) combineert met de menselijke ingreep (de havenmuren) en creëert de crisis.
Wat nu? De noodzaak van ‘slimme’ havenplanning
De lokale autoriteiten moeten weg van deze symptoombestrijding, zoals tijdelijke zuurstofinjectie, want dat kost geld en lost de onderliggende oorzaak niet op. De oplossing ligt volgens experts in een structurele herziening van de havens zelf.
Hier is het advies dat de experts geven, waar we allemaal van kunnen leren als het om stadsplanning gaat:
- Breng de doorstroming terug: Zorg dat er natuurlijke verbindingen blijven bestaan, zodat er bij de minste wind al waterbeweging is.
- Vermijd te diepe, gesloten 'kuilen': Nieuwe aanleg moet rekening houden met de zuurstofhuishouding die door klimaatverandering verandert.
- Holistische Visie: Behandel Balaton niet als een verzameling losse eigenaars, maar als één interdependent systeem.
Het is een harde les: wat wij bouwen om de natuur te temmen of te gebruiken, kan onder veranderende omstandigheden snel tegen ons werken. Voordat we weer genieten van een ijsvrij Balaton, moeten we ons afvragen: zijn onze kades wel ontworpen voor de komende 30 jaar, of voor de winters van 1980?
Heeft u zelf ook weleens een natuurfenomeen gezien dat compleet tegen de logica inging? Wat denkt u dat de autoriteiten als eerste moeten veranderen aan de havenconstructies om dit te voorkomen?
