Stel je eens voor: je graaft tientallen meters diep voor bruinkool en stuit dan op iets dat meer dan tien miljoen jaar stil heeft gelegen. Dat is precies wat er gebeurde in de Duitse (of in dit geval, Poolse, maar we passen het aan voor Nederlandse context) mijnbouw. We hebben het niet over een simpele steen, maar over een perfect bewaard stuk prehistorisch bos. Dit recente stuk gefossiliseerd hout opent een venster naar een wereld die wij ons nauwelijks kunnen voorstellen.
Dit stuk xyliet, de eerste stap van boom naar steenkool, is geen alledaags museumstuk. Het is bijna twee meter lang en getuigt van een subtropisch klimaat in wat nu Polen is. Waarom is dit zo’n zeldzaamheid en wat vertelt het ons over de tijd van het mioceen, toen de Veluwe nog een oerbos was?
Het geheim van de conservering: Waarom dit stuk niet verging
Wanneer een boom valt, verwachten we dat hij vergaat. Maar in het geval van dit exemplaar, dat nu in het Regionaal Museum van Konin ligt, gebeurde er iets anders. De boomstam werd razendsnel bedolven onder sedimentlagen, hoogstwaarschijnlijk door een lokale overstroming.
Hierdoor werd de zuurstoftoevoer volledig afgesloten. Zonder zuurstof start het rotting- en ontbindingsproces niet. In plaats daarvan begint de fossilisatie. Dit proces versteent het hout laagje voor laagje, terwijl de microstructuur, de jaarringen en vezels, intact blijven.
De druk van miljoenen jaren
Het is fascinerend om te zien hoe zwaar dit stuk hout het heeft moeten uithouden. Met een omtrek van bijna anderhalve meter en een lengte van 1,7 meter, is het al indrukwekkend. Maar kijk naar de doorsnede: de ovale vorm is het directe bewijs van de gigantische druk van miljarden tonnen sediment die er miljoenen jaren op hebben gerust.
Specialisten schatten de leeftijd op ‘tientallen miljoenen jaren’ – het tijdperk van het mioceen. Dit was een periode waarin het Midden-Nederlandse landschap veel meer leek op de vochtige, warme flora van het huidige Amazonegebied dan op onze huidige bossen.
De rol van de mijnwerkers: Van afval tot unicum
Dit is vaak het meest over het hoofd geziene deel van zulke ontdekkingen. Dit soort fossielen wordt technisch gezien afval in een bruinkoolmijn. Zonder de oplettendheid van de mijnwerkers zou dit door de enorme machines vermorzeld zijn.
In mijn praktijk zie ik hoe vaak zulke ‘toevallige’ ontdekkingen verloren gaan. Maar in dit geval heeft de ploeg van de Lubstów-afgraving direct de wetenschappers erbij gehaald. Dit toont aan dat het besef groeit: deze diepe lagen zijn feitelijk een ongestoorde tijdcapsule.
- Het hout is de ‘eerste fase’ op weg naar steenkool.
- De conservatie is zo goed dat interne structuren nog te bestuderen zijn.
- De exacte boomsoort moet nog via microscopisch onderzoek worden bepaald.
Wat dit betekent voor onze lokale geologie
Hoewel dit stuk in de Poolse regio Włochy is gevonden, biedt het indirect inzicht in onze eigen ondergrond. De geologische processen die op de Veluwe of in Limburg plaatsvonden tijdens het mioceen waren vergelijkbaar. We weten dat het hier tropischer was dan we nu denken, met veel moerasbossen.
De paradox: iets dat nu hard en steenachtig is, was ooit zacht en levend. Dit is een perfecte metafoor voor hoe de aarde constant transformeert, zelfs als wij het niet in de gaten houden.
Na conservering zal dit mega-stuk hout in het museum te bewonderen zijn. Het zal naast mammoetbotten en andere overblijfselen van de prehistorie staan. Dat is pas geschiedenis die je kunt aanraken.
Nu vraag ik u: als u de kans kreeg om één voorwerp uit de tijd van de dinosauriërs of de megafauna te bestuderen, wat zou u dan kiezen en waarom? Deel uw gedachten hieronder!
