Stel je een wereld voor waar de bomen die je kent nog niet eens bestonden. Ongeveer 420 miljoen jaar geleden dook er op aarde een gigant op die de wetenschap vandaag de dag nog steeds de kriebels bezorgt. Dit was Prototaxites, 's werelds eerste gigantische, landbewonende organisme. Het is geen plant, het is geen dier, en het is verrassend genoeg ook geen schimmel.
Waarom is dit belangrijk voor jou als je inmiddels gewend bent aan je eigen moestuin? Omdat dit wezen de geschiedenisboeken van de evolutie herschrijft. Als je denkt dat je alles weet over hoe het leven op aarde begon, bereid je dan maar voor op een verrassing die elke biologieklas op de middelbare school op zijn kop zet.
De kolos van het Devoon: Wat was Prototaxites eigenlijk?
Dit was geen bescheiden paddenstoel. We hebben het over verticale structuren van wel 8 meter hoog (dat is twee keer de hoogte van een standaard Nederlandse stadsbus!) en een doorsnede van bijna een meter. Ze stonden daar, stamachtig en zonder takken, in het landschap van het Devoon-tijdperk.
De eerste fossielen werden al in 1843 gevonden, maar sindsdien is de discussie gaande: is het een gigantische, uitgestorven alg? Is het een oervorm van een paddenstoel? Of iets compleet anders?
De schimmel-theorie: Waarom we het bijna zeker fout hadden
Jarenlang dachten wetenschappers dat het een soort gigantische oerschimmel was, levend van rottend materiaal. Dit leek logisch, gezien de chemische analyse tweeduizend zeven. Maar recent onderzoek, gepubliceerd in Science Advances, wijst op iets veel vreemders.
Sandy Hetherington van de Universiteit van Edinburgh, hoofdauteur van de studie, merkte op dat de structuur en de chemische vingerafdrukken totaal niet overeenkomen met wat we kennen van schimmels of planten.
- Het paste niet in ons huidige driedeling van het leven (Bacteriën, Archaea, Eukaryoten).
- De interne organisatie is uniek en wijst op volledig uitgestorven takken van het leven.
- Het lijkt te hebben geleefd van het afbreken van dode materie, net als schimmels, maar dan op een compleet andere manier.
Het vergeten koninkrijk: Een nieuw domein van het leven
Dit is het meest schokkende deel. Prototaxites lijkt niet eens binnen de Eukaryoot-groep te passen, waar wij, dieren, planten en schimmels toe behoren. Dit suggereert dat het een volledig nieuw koninkrijk van organismen vertegenwoordigt dat wij nooit hebben gezien. Het is alsof je een vreemdeling vindt die niet op een mens, dier of plant lijkt.
In mijn praktijk als onderzoeker zie ik vaak dat de geschiedenis van het leven lineair lijkt te verlopen, maar dit bewijst het tegendeel. Er waren zijpaden, gigantische experimenten van de natuur, die simpelweg zijn uitgedoofd. Dit wezen was waarschijnlijk zo’n afgesplitste evolutionaire tak.
De Gids voor de moderne levensvorm
Hoewel we nooit meer een Prototaxites zullen tegenkomen zoals de tuinders in de provincie Utrecht vrezen voor slakken in hun kolen, kunnen we wel leren hoe snel de aarde is veranderd. Hier is een simpele hack om de grootsheid van deze oer-organismen te visualiseren:
- Zoek een stevige paal of boomstam die minstens 3 meter lang is.
- Plaats deze rechtop in een veld of je tuin (let op de omgeving).
- Probeer je voor te stellen dat rondom die paal het hele ecosysteem (de bodem, de lucht) gevormd moest worden om dit te kunnen dragen.
Dit was de fundering, de "baksteen" waarop ons huidige bos uiteindelijk gebouwd werd. Hoe bizar is het dat de basis van ons landschap bestond uit wezens die we nu nog niet eens kunnen classificeren?
Wat denk jij dat er nog meer verborgen ligt in de oeroude aardlagen? Zouden er nog meer van deze 'verloren koninkrijken' van het leven zijn?
