Stel je voor: je loopt langs het Lipnomeer, normaal een idyllisch winters taferelen, maar deze winter zie je iets wat je nog nooit eerder hebt gezien. Onder een flinterdunne ijslaag is het water diepgroen gekleurd. Dit is geen fabeltje; wetenschappers zijn gefascineerd – en een beetje bezorgd – over het fenomeen van ‘groen ijs’.
Dit is geen goedkope truc van de natuur. Het wijst op serieuze, langdurige veranderingen in onze ecosystemen, recht onder onze neus. Je moet weten wat dit groene ijs betekent voor de toekomst van onze meren, want dit is waarschijnlijk het eerste van vele onverwachte natuurverschijnselen die we de komende jaren gaan zien.
Het mysterieuze groene spul onder het ijs
Hydrobioloog Petr Znachor, die dit fenomeen in de omgeving van Lipno bestudeert, bevestigt dat dit zelden voorkomt. Wereldwijd zijn er maar enkele gevallen gedocumenteerd waar blauwgroene algen (cyanobacteriën) massaal onder ijs gedijen. Dit is een teken dat de normale seizoensgebonden regels plotseling niet meer gelden.
In de praktijk zagen we vorig jaar ongewoon lang een hoge concentratie van deze algen bij het wateroppervlak, zelfs toen de winter echt doorzette. Je kon het zien, zelfs vanaf de oever. Zeker rond Kerstmis, toen het even tijdelijk warmer werd, leek de groene kleur het meest intens.
Waarom de algen plotseling de leiding nemen
Wanneer je een waterlichaam onder de microscoop bekijkt, zie je dat deze algen niet zomaar een nieuwe soort zijn. Het zijn de lokale, bekende algen die normaal gesproken in de zomer domineren. Maar onder deze specifieke winterse omstandigheden gedragen ze zich totaal anders.
De kern van het probleem ligt in de eutrofiëring. Dit klinkt ingewikkeld, maar het betekent simpelweg dat er te veel voedingsstoffen in het water zitten. Denk aan fosfor, vaak afkomstig van schoonmaakmiddelen die we door de afvoer spoelen, of meststoffen van de landbouwvelden die naar het meer spoelen.
- Fosfor is de brandstof voor de algenbloei.
- Kalm weer en weinig wind zorgden ervoor dat de algen niet naar de bodem zonken.
- De lichte lagen ijs fungeerden als een gigantische kas, waardoor zij het overleefden.
Het Lipno-effect: Een voorbode van de toekomst
Dit incident bij Lipno is meer dan alleen een curiositeit; het is een duidelijke indicator van de opwarming van het klimaat en de gevolgen van onze menselijke vervuiling.
Wat veel mensen niet beseffen, is dat de balans in onze meren is uiterst fragiel. Als de watertemperatuur aan de oppervlakte ook maar een fractie stijgt, of als de overgang tussen seizoenen verandert, kunnen deze 'normale' algen de overhand krijgen op koelere waterplanten.
In de praktijk zie ik dat we minder strenge winters krijgen dan vroeger. Dit geeft de algen een voorsprong die ze vroeger niet kregen omdat het water dieper en langer bevroren was.
Wat kunnen we nu concreet doen?
Hoewel de klimaatdebatten groot zijn, zijn er kleine stappen die helpen de nutriëntenbelasting te verminderen, wat direct invloed heeft op dit soort fenomenen:
- Gebruik fosfaatarme schoonmaakmiddelen (dat is tegenwoordig vaak de standaard, maar check het etiket).
- Zorg dat er bij zware regenval zo min mogelijk meststoffen van akkers richting de rivieren spoelen.
- Ondersteun lokale initiatieven voor waterzuivering; elke druppel telt om de fosforpiek te doorbreken.
Het is fascinerend en tegelijkertijd alarmerend om te zien hoe snel de natuur reageert op kleine verschuivingen in temperatuur en chemie. Het feit dat we een soort alg zien die we kennen van de zomergroei, nu midden in de winter onder het ijs spotten, zet de zaak op scherp.
Wat is het meest ongewone natuurverschijnsel dat jij deze winter in jouw omgeving hebt opgemerkt? Deel je ervaringen hieronder!
