U denkt misschien dat een grens een nette, harde lijn is, een fysieke barrière. Maar wat gebeurt er als die barrière een onverwacht ecosysteem creëert? Recentelijk was er lokaal nieuws over drie verdwaalde Israëlische tieners die per ongeluk de grens met Jordanië overstaken in de Arava-woestijn. Maar dat is lang niet het enige dat de grens passeert. Eigenlijk is de grootste uitdaging hier hoe we de natuur zelf in bedwang houden, of beter gezegd: hoe we haar een doorgang geven.
Sinds 2015 werd daar een kilometerslange grenshek gebouwd. Een noodzakelijke stap voor de veiligheid, maar het creëerde onmiddellijk een ecologische nachtmerrie. Dit gebied is een cruciaal ecologisch corridor tussen continenten. Plotseling stonden grote zoogdieren en reptielen voor een onoverbrugbare muur. Gelukkig is er een slimme oplossing bedacht, maar die is verre van voor de hand liggend.
Waarom ingenieurs zigzag-structuren bouwden
Om de veiligheid te garanderen en tegelijkertijd de natuur te vrijwaren, integreerden de ontwerpers speciale doorgangen. Deze staan bekend als ‘Lamda-overgangen’ vanwege hun grillige, haast gedraaide vorm. Ze zijn specifiek ontworpen om grote en middelgrote dieren door te laten, maar mensen buiten te houden. Klinkt als een slim plan, toch? Ik dook in het recente onderzoek dat naging of dit plan in de praktijk ook werkt.
De zeldzaamheid van de wasbeer aan de grens
Samen met collega-ecologen van de woestijnonderzoekscentra werden 40 camera’s geplaatst langs een traject van 40 kilometer nabij de Rode Zee. De resultaten, gepubliceerd in ‘Ecologie en Milieu’, waren verrassend eenduidig: de dieren gebruiken de openingen. En ze gebruiken ze vaak.
Tijdens 44 nachten werden meer dan 4.100 individuele zoogdieren vastgelegd die de passages gebruikten, in beide richtingen. Wat mij het meest opviel, was de dominantie van de opportunistische roofdieren.
- De jakhals was de absolute kampioen met maar liefst 2.671 geregistreerde doortochten.
- De gewone vos kwam ook veelvuldig voor (995 keer).
- Huisdieren, zoals zwerfkatten en -honden, werden vooral waargenomen nabij de grensovergang Rabin.
Wat de beelden lieten zien, was dat de dieren die regelmatig passeren, precies wisten waar ze heen moesten. Ze begonnen niet te zoeken of te aarzelen; ze liepen rechtstreeks naar de Lamda-overgang toe. Het is alsof ze een geheime snelweg kenden.
Er is geen ‘one-size-fits-all’ doorgang
Maar hier komt de nuance. Niet elk dier kan door deze slimme constructies. Grote dieren, zoals kameelachtigen (die veelal aan de Jordaanse kant voorkomen) of zelfs neushoorns, zijn te groot. Maar ook de allerkleinsten maken al snel gebruik van de randjes.
Verschillende soorten struikelblokken werden geïdentificeerd:
- Hedgehogs (egels) kunnen niet naar binnen klimmen omdat veel doorgangen niet helemaal op grondniveau beginnen.
- Wolven en gevlekte hyena's toonden weliswaar interesse, maar werden niet geregistreerd als succesvolle overstekers.
Dit is vergelijkbaar met hoe we soms bovengrondse wildviaducten bouwen, maar vergeten dat de kleinere amfibieën er met een brede boog omheen lopen. Je moet de architectuur van de natuur begrijpen, niet alleen die van de muur.
Het conflict tussen vos en boer
Hier wordt het interessant voor onze dagelijkse realiteit. Onderzoek toonde aan dat de intensiteit van het gebruik van een overgang direct correleerde met de nabijheid van menselijke activiteit. Jakhalzen gebruiken de paden veel vaker in de buurt van landbouwgebieden en legerbases.
Dit betekent dat de meest gebruikte ‘wildcorridors’ vaak die zijn waar de conflicten met de mens het grootst zijn. De lokale boer in de buurt van Eilat zal dus de meeste overlast ervaren van jakhalsactiviteit, omdat de dieren de makkelijkste route langs de bewoonde wereld nemen. De aanbeveling is dan ook: sluit tijdelijk doorgangen nabij nederzettingen, maar creëer meer doorgangen in de écht open, verlaten natuurgebieden.
Bovendien is er een risico op ziektes, met name hondsdolheid, die vanuit Jordanië kan overwaaien. Hoewel er bewijs is dat de dieren op dit moment elkaar niet massaal opwachten in de tunneltjes (de territoria lijken nog gescheiden), is preventie cruciaal. Het strooien van orale vaccins in de doorgangen zou een oplossing kunnen zijn.
De betekenis van verbondenheid
De bouw van dit soort aangepaste doorgangen, die uiteindelijk 350 kilometer lengte zullen beslaan, is een keerpunt. Het toont een verschuiving in grensmanagement: van puur blokkeren naar actief beheren van migratieroutes. Het is een erkenning dat, zelfs waar nationale grenzen de kaart verdelen, de biologie altijd haar eigen netwerk probeert te behouden.
Wat denk jij? Moeten we in Nederland, met al onze snelwegen en infrastructuurprojecten, veel agressiever soortgelijke ecologische tunnels inzetten, zelfs als dat een kleine inbreuk betekent op het grondgebied?
