Lange tijd keken neurowetenschappers alleen naar neuronen. Duizenden onderzoeken, miljarden signalen, en toch leek het alsof we de kern van ons denken misten. Als je je brein wilde begrijpen, dan moest je de neuronen bestuderen; zo was de consensus al een eeuw lang.
Maar recent onderzoek, gepubliceerd in een reeks toonaangevende studies, gooit die focus volledig overhoop. Het blijkt dat de cellen die we altijd zagen als het 'lijm' van de hersenen – de astrocyten – eigenlijk de dirigenten zijn. Zij controleren de basisstemming van je brein: van apathie tot hyperfocus.
Dit is geen kleine aanpassing in theorie; dit is een compleet nieuw hoofdstuk in hoe we hersenfunctie zien. Als je je afvraagt waarom je na een drukke dag in de polder soms compleet ‘uit’ staat, dan ligt het antwoord niet alleen bij die 80 miljard neuronen. Wij doken in de bevindingen die aantonen hoe deze ondergewaardeerde cellen de schakelaar voor jouw mentale staat bedienen.
Waarom je hersencircuits niet zonder 'lijm' kunnen werken
Astrocyten zijn de meervoudige kampioenen in je hoofd. Ze zijn niet alleen talrijker dan neuronen in veel gebieden, hun structuur is perfect om overal synapsen te omvatten. Ze voeren geen snelle ‘vuur-en-verzend’ actie zoals neuronen die we kennen van de snelle reacties.
In plaats daarvan monitoren en ‘stemmen’ ze de activiteiten van grote netwerken. Dit proces heet neuromodulatie. Het is alsof neuronen de tekst van een lied spelen, maar de astrocyten draaien de volumeknop voor het hele genre.
De verrassende ontdekking van de startreactie
Al decennialang was het onduidelijk hoe astrocyten écht invloed uitoefenden. Men wist dat ze reageerden op prikkels, maar het mechanisme ontbrak. Onderzoekers in de jaren 2013/2014 ontdekten een sleutel: de schrikreactie.
Als proefdieren (van fruitvlieg tot muis) werden verrast – stel je voor: plotseling een koude windvlaag tijdens een fietstocht door de Randstad – dan kwam het stresshormoon Norepinefrine vrij. Dit hormoon activeerde de astrocyten.
Wat ik fascinerend vond, is wat de astrocyten vervolgens deden:
- Ze verzamelden zo’n signaal van Norepinefrine.
- Ze bouwden dit langzaam op (de 'kabel' leek langer te duren dan die van neuronen).
- Ze gooiden een signaal (ATP, dat omgezet wordt in adenosine) naar de neuronen, wat de activiteit remde of juist aanzwengelde.
Wanneer je letterlijk ‘de moed opgeeft’
Het meest sprekende voorbeeld kwam uit een vissenexperiment waarbij de larven zich moesten inspannen tegen een gesimuleerde stroming – vergelijkbaar met een lange, saaie ochtendvergadering waar geen enkele input echt landt.
De vissen bleven vechten tot de astrocyten een kritische drempel bereikten. Zodra de astrocyten genoeg 'signaal' hadden verzameld, gaven ze het stopcommando. De vissen stopten met vechten. Dit liet zien dat astrocyten gedragstoestanden direct kunnen omschakelen.
Het sluitstuk van het bewijs
Toen onderzoekers deze schakeling bij verschillende diersoorten natekend bootsten, zagen ze hetzelfde patroon. Het mechanisme van activatie naar gedragsverandering via astrocyten bleek evolutionair vastgelegd. Dit verklaart waarom je soms ineens na lang nadenken (zoals over een hypotheekaanvraag) plotseling een beslissing neemt.
Wat we nu weten is dat als de mate van alertheid laag is (weinig Norepinefrine), de astrocyten nauwelijks luisteren naar de synaptische input. Maar zodra er opwinding is, ‘luisteren’ de astrocyten overal tegelijk en bepalen ze de algehele hersenrespons.
Praktische implicatie: Kijk verder dan de neuronconnectie
De wetenschappelijke focus op het connectoom (het netwerk van neuronen) was dus onvolledig. Dit heeft directe gevolgen voor ons begrip van mentale gezondheid. Veel psychische aandoeningen gaan over een permanente verschuiving in de algemene toestand van het brein (continu angstig, depressief of lusteloos).
Als astrocyten deze gemoedstoestanden moduleren, dan zijn zij misschien wél het doelwit voor therapieën, in plaats van alleen de neuronen.
Stap voor dit weekend: De volgende keer dat je merkt dat je focus plotseling verdwijnt, of je juist onverwacht helder bent na een periode van stress, denk dan eens aan de langzame, stille regisseurs in je hoofd. Ze regelen de 'sfeer' voor de neurale acteurs.
Wat denk jij dat de belangrijkste doorslaggevende rol van slaap of honger in dit astrocyten-schema is? Deel je gedachten hieronder!
