Stel je voor: je wordt wakker in een bibberend huis, en buiten is de grootste rivier van het land plotseling gespleten, waardoor het zand op de bodem zichtbaar wordt. Dit klinkt als het script van een rampenfilm, maar dit is precies wat inwoners van Lissabon eeuwen geleden overkwam tijdens een vergeten catastrofe.
Waarom is de aardbeving van 1531 bijna volledig uit het collectieve geheugen gewist, terwijl de beving van 1755 nog dagelijks wordt herinnerd? Het antwoord ligt in een paar angstaanjagende zinnen die de ware schaal van die dag onthullen. Je leest hier waarom je meer moet weten over dit onbekende moment uit de Portugese geschiedenis, nog voordat de volgende beving komt.
De bliksemflits en de zwavelgeur die de hel ontketenden
Het begon in de vroege ochtend, ergens tussen vier en vijf uur. De meeste mensen in die tijd sliepen of waren net aan het opstaan. De ooggetuigenverslagen die we vandaag de dag nog hebben, zijn bewaard gebleven dankzij kroniekschrijvers die wisten dat dit geen gewone storm was.
Garcia de Resende, een hoge functionaris aan het hof, beschreef het met een bijna religieuze ontzetting. Hij noteerde later:
- Eerst een bliksemschicht.
- Daarna een doffe, dreunende donder.
- En toen: een enorme beving.
Resende merkte op dat de eerste schok slechts zo lang duurde als het uitspreken van een 'Credo' – nauwelijks een paar seconden. Maar in die fractie van een seconde stortte Lissabon in. Wat volgde, was nog verontrustender dan het schudden zelf.
Het water trok zich terug: de Taag toonde zijn bed
De meest bizarre en visueel schokkende gebeurtenis was niet het instorten van gebouwen, maar wat er met de rivier gebeurde. Mensen die de beving overleefden, zagen iets wat ze nooit hadden kunnen voorzien: de rivier de Taag splitste zich. De binnenstad van Lissabon lag plotseling bloot aan de modderige rivierbodem, alsof een bijbelse macht de Atlantische Oceaan opzij had geduwd.
Dit is het type natuurverschijnsel waar je nu nog steeds vol ongeloof over leest, en het gebeurde toen de stad letterlijk nog in de Middeleeuwen verkeerde. De stank van zwavel hing dagenlang in de lucht, wat de paniek alleen maar aanwakkerde.
De nasleep: epidemieën en zondebokken
De beving zelf was fataal voor duizenden mensen, maar de maanden die volgden waren bijna erger. Het was midden in de winter. Overlevenden stonden tegenover de directe dreiging van instortende resten en de onvermijdelijke naschokken die wekenlang aanhielden.
In de chaos die volgde, gebeurde er iets wat we vaker zien bij grote rampen: men zocht naar zondebokken. Terwijl de wetenschap nog in de kinderschoenen stond, richtten wanhopige priesters hun woede op minderheden.
De Joden en Nieuwchristenen werden plotseling verantwoordelijk gehouden voor de ramp.
Schrijver Gil Vicente, de 'vader van het Portugese theater', stuurde een dringende brief naar Koning João III om te waarschuwen voor de fanatieke priesters in Santarém. Hij maakte zich zorgen dat de religieuze hysterie de stad verder zou verscheuren dan de aarde zelf had gedaan.
Wat wij hiervan kunnen leren voor vandaag
Je vraagt je misschien af: waarom hoor ik hier nooit over, in tegenstelling tot de grote beving van 1755? Het verschil zit hem vaak in de directe politieke en sociale impact. De 1755-beving dwong de elite tot een structurele herziening van de stad, terwijl de ramp van 1531 meer werd weggestopt onder het tapijt van religieuze onrust en vervolging.
Praktische tip voor de lezer: Als je in Nederland of België een huis hebt dat ouder is dan pakweg 1800, realiseer je dan dat de bouwstandaarden van toen zelfs de meest intense, maar korte, bevingen zelden overleefden. De overlevenden van 1531 hadden geluk dat ze de eerste uren – en de eerste naschokken – door kwamen, vaak door buiten te blijven.
De geschiedenis leert ons dat de ware doden vaak vallen door de chaos ná de initiële gebeurtenis. Blijf bij een onverwachte beving altijd op de hoogte van lokale noodprocedures, want de slimste overlevenden zijn degenen die niet alleen de schok zelf, maar ook de paniek daarna slim managen.
Terugkijkend op de krachtige getuigenissen, is het beangstigend hoe snel een stad kan veranderen in puin. Welke vergeten historische ramp uit jouw regio vind jij dat we absoluut niet mogen vergeten?
